Focus

De zenuwen zijn inmiddels weg en mijn maag gekalmeerd. De boekpresentatie was geweldig. Veel mensen die ik verwacht had, konden niet door griep, verkeer of andere afspraken. Veel mensen die ik niet verwacht had, kwamen daar voor in de plaats. De eerste recensies zijn er en die zijn positief. De eerste reacties van mensen die het gelezen hebben of aan het lezen zijn ook. Een enorme opluchting! Zelfs mijn nieuwe werkkamer is zo goed als af.

Het resultaat is dat ik me op dit moment een beetje een leeggelopen ballon voel. Ik heb nog van alles liggen; boeken die ik wil lezen, verhalen die ik wil schrijven, mijn website die ik verder wil uitbreiden, spullen die nog opgeruimd moeten worden en natuurlijk boek 2 waar ik graag aan wil beginnen. Het kost me alleen heel veel moeite om me ergens op te focussen met als effect dat ik 4 boeken heb liggen waar ik in begonnen ben, 2 half afgeschreven verhalen, diverse in concept opgeslagen webpagina’s, een tafel die vol ligt met spullen i.p.v. lekker opgeruimd en een waslijst aan dingen die ik zou doen na de boekpresentatie.

Nou heb ik de diagnose ADD gekregen, dus zo wereldvreemd is deze situatie voor mij niet. Ik heb inmiddels wel geleerd dat hoewel ik mijn uiterste best doe orde in mijn leven te houden, chaos het vaak wint. Mijn omgeving is dan een reflectie van de chaos in mijn hoofd. Gelukkig hebben we geen kleine kinderen in huis en is mijn man een nog grotere rommelkont dan ik. Mijn omgeving ergert zich hooguit aan mijn warrige antwoorden en afwezig zijn (aarde aan Esther, hallo!).

Ik weet ook dat het weer overgaat. Er is veel spanning geweest en ik heb verschillende zaken afgesloten. Daarna volgt altijd een terugslag met vermoeidheid en chaos. Er zit voor mij niets anders op dan lijsten bijhouden met wat ik heb liggen om vervolgens te kiezen voor iets dat echt af moet. En om met heel veel moeite dat uit te voeren. Met een beetje mazzel komt de focus dan weer terug en wordt het misschien een hyperfocus. Is het zo af!

Oswin

In Het groene kristal heeft Dion het over zijn overleden vriend Oswin, maar wat gebeurde er nou eigenlijk?

‘Ben je weer naar het kristal aan het luisteren?’

‘Mm’, Dion keek Oswin verstoord aan. Het duurde even voordat hij de kracht van het kristal naar de achtergrond had verdreven en hij zich op Oswin kon richten.

‘Wat heb ik nu weer gehoord? Heb jij vannacht bij Charis­sa geslapen? Dat is een hogepriesteres! En een bijzonder mooie wel te verstaan. Wat moest je bij haar?’

‘Dat hoef ik jou toch niet uit te leggen, hè.’

‘Het is een wonder dat er niet al overal kleine Dion­s rondwandelen’, verzuchtte Oswin.

‘Nee hoor, daar kijk ik heus wel voor uit.’

‘Weet je het zeker? Als je het nu ook al doet met een hoge­priesteres.’

‘Nou en?’

‘Kom op Dion. Ze zijn alleen geïnteresseerd in jouw zaad, niet in je charmes.’

Die opmerking viel niet in goede aarde. ‘Wat weet je je weer prachtig uit te drukken, je bent gewoon jaloers. Ze zijn nou eenmaal minder in jou geïnteres­seerd.’

‘Ja logisch, ik draag niet het teken van Candara en Dag­omar. Wees toch niet zo onnozel!’

‘Onnozel? Waarom verwijt je mij dat ik met een hogepries­teres naar bed ga, hè. Alsof jij geen vriendinnetjes hebt.’

‘Die zijn een stuk minder gevaarlijk. Ik waarschuw je al­leen.’

‘Ach laat ze maar zwanger worden’, zei Dion onver­schillig. ‘Ik ben dan toch slechts hun biologische vader.’

‘Ik hoop dat je dat niet meent.’

Dion haalde zijn schouders op. Hij had geen zin in dit ge­sprek. Oswin gaf echter niet op.

‘Zit Relf je weer dwars?’

‘Wie anders’, verzuchtte Dion.

‘Als jij inderdaad bij een van de priesteressen een kind verwekt, kan het best zijn dat hij daarin meer geïnteres­seerd is dan in jou.’

‘Mooi, dan kan ik hier weg.’

‘Dat denk ik niet. Als dat kind ook het teken van Candara en Dagomar bezit in ieder geval niet. Je begrijpt het nog steeds niet, hè!’

Dion keek Oswin kwaad aan, maar deze keek hem gewoon recht in zijn ogen.
‘Je bent een idioot. Jij zult uiteindelijk een gevaar voor de Tempel zijn. Ze likken nu je hielen om je te paaien en je in slaap te sussen, maar zodra ze jouw kind hebben zullen ze je vernietigen!’

‘Je bent gewoon jaloers! Er is maar één Laban!’ riep Dion kwaad.

‘Nog wel, maar voor hoe lang? Ik ben niet jaloers Dion. Ik ben maar al te blij dat ik niet in jouw schoenen sta.’

Dit was allemaal Dions eer te na. Hij begon zijn geduld te verliezen. Hij hield zich echter in en liep weg, naar de trap, het dak af.

Een schreeuw hield hem staande en hij rende snel weer terug. Bij de dakrand stond Oswin en voor hem stond een grote angelarac. De giftige angel was naar voren gebogen en trilde gevaarlijk in Oswins richting.

Dion, leidt het af’, smeekte Oswin.

Dion concentreerde zich, maar op een of andere manier lukte dat niet. Althans niet snel genoeg. De angelarac viel naar Oswin uit. Oswin ontweek en dook naar achteren, maar raakte daardoor uit balans. Hij viel achterover, over de dakrand, de diepte in.

Dion gilde, Oswin gilde en plotseling was daar een angst­aan­jagende stilte. Dion stond te trillen van emotie. Hij vergat de angelarac en rende de trappen af naar de plek waar Oswin terecht gekomen moest zijn.

Oswin leefde nog, maar hij ademde zwaar en hij leek Dion niet meer te herkennen. Dion nam Oswins bebloede hoofd in zijn handen en maakte contact met Oswins geest. Hij moest hem in leven houden. Hoe lang hij zo gezeten had wist hij niet, maar opeens was Relf bij hem.

‘Dion, laat hem los’, zei de vriendelijke stem van Relf.

Biecht van een debutant

Nog even en dan heb ik mijn boek fysiek in handen. Ik ben er dolblij mee, maar toch is blijdschap niet het gevoel dat overheerst. Want sinds ik weet dat mijn boek Het groene kristal te bestellen is, heb ik last van mijn maag. Ik begreep al snel waar het door kwam: angst. Een boek uitbrengen is namelijk dood en doodeng. Zeker voor een onzekere perfectionist met faalangst als ik.

Ik voel nu weer waarom ik er 25 jaar over heb gedaan om mijn boek uit te brengen. Eerder durfde ik het niet en er waren heel veel redenen om het vooral niet te doen. Hoe kan iemand met dyslexie nou een goed boek schrijven? Ik heb toch helemaal geen taalgevoel? Wie vindt een verzonnen verhaal van een 21jarige nou interessant? Ik liet het boek wel eens lezen aan mensen om mij heen, maar het bleef altijd heel veilig.

Ik ging op mijn 21ste schrijven, omdat ik op dat moment in mijn leven niets anders kon. Pijn vreet zich een weg door je ziel en door in een fantasiewereld te duiken, maakte ik mijn leven dragelijk. Daarna deed ik het vooral ook om te leren. Toen ik begon wist ik niet eens het verschil tussen zij en zei. En door er zo mee bezig te zijn, werd die lastige Nederlandse taal steeds leuker. Ondertussen bleef het verhaal van Terra 7 mij boeien.

Faalangst kende ik al als kind, al weerhield het mij er niet van om aan toneel te doen en te zingen. Als klein meisje trad ik op op bruiloften bij familie of in de kerk en die ervaring maakte het minder eng. Ik ben altijd blijven zingen, maar iedereen om mij heen weet dat je beter uit mijn buurt kunt blijven voor een optreden. En vlak voordat ik op moet, vervloek ik mezelf omdat ik het toch weer doe.

Om kort na dat moment weer te ervaren waarom ik op dat podium sta. Ja, er kan van alles misgaan (en veel is door de jaren heen ook misgegaan), maar de momenten waarop het goed gaat, zijn magisch. De kick als de muziek bij elkaar komt, het samenspel met de muzikanten of medespelers en vooral het moment waarop ik zie of voel dat ik het publiek raak met mijn stem.

Ik zal niet zien of voelen of mijn lezers geraakt worden door mijn boek, want ik ben daar niet bij. En de lezers die de moeite nemen om een recensie te schrijven, zijn vaak heel kritisch. Waarom heb ik dan toch die stap gezet om het uit te geven?

Omdat ik van schrijven hou, omdat mijn hoofd nog vol zit met verhalen die ik heel graag wil vertellen en omdat ik uiteindelijk zelf niets te verliezen heb (mijn uitgeefster wel en die heeft er met haar ervaring toch voor gekozen het uit te geven). Bovendien hebben mijn optredens mij geleerd dat door iets wél te doen, je er ook iets voor terug krijgt: ervaring. Ook als de wereld mijn boek helemaal niets vindt, is dat waardevol.

Tot ik die ervaring heb, zit er niets anders op dan dealen met de angst. Sorry omgeving, gezellig ben ik wel weer na de eerste reacties.

Persbericht: Missie naar Terra 7 onderweg

Arnhem, 15 februari 2672

Om 11. 55 uur Centraal Europese tijd zijn vier wetenschappers met hun ruimteschip de Alpha vertrokken vanaf ruimtehaven ESS naar de legendarische planeet Terra 7. Het vertrek verliep zonder problemen. De avond voor vertrek spraken we nog met Virginia van der Zande, de enige Nederlandse wetenschapper van de missie.

Dit is je eerste grote ruimtereis en je bent waarschijnlijk een jaar weg. Zenuwachtig?
Niet zenuwachtig, maar ik vindt het wel spannend. We gaan eindelijk doen waar we maanden voor getraind hebben en daar zie ik erg naar uit.

Jullie zijn allemaal nog vrij jong, jij met 24 zelfs de jongste. Was het niet beter geweest als er meer ervaren ruimtereizigers waren meegegaan?
Eigenlijk is dat een beetje vreemd gegaan. Eerst was er kritiek dat een missie naar Terra 7 te veel tijd zou vragen van onze gerenommeerde wetenschappers, nu is er weer kritiek dat wij te jong en onervaren zijn. Feit is dat deze missie voor een groot deel gefinancierd wordt door het YSSP (Youth and Science Space Program) van de Verenigde Aarde. Dat programma heeft tot doel om jonge wetenschappers ervaring op te laten doen in de ruimtevaart. Dat is hard nodig, want 60% van de ruimtereizen wordt gedaan door het leger. Ongeveer 25% is commercieel en maar 5% puur gericht op wetenschap. Ontdekkingsmissie zoals die van ons, zijn nog zeldzamer. En dat terwijl er nog zo veel te ontdekken en te verbeteren valt.

Dat het leger zo belangrijk is, is niet vreemd gezien de dreiging van ruimtepiraterij. Vormt dat ook een gevaar voor jullie missie?
Het is één van de redenen waarom we niet bekend gemaakt hebben in welke richting we gaan zoeken naar Terra 7. En tijdens de eerste paar ruimtesprongen worden we begeleid door een militaire escorte.

Terra 7 is een legende geworden, omdat daar een vreedzame samenleving gevormd zou worden. Wat verwacht jij daar aan te treffen?
Ik hoop natuurlijk dat het ze gelukt is, zeker nu we weten wat voor chaos er ontstaan is op de andere Terra’s. We hebben bijna 5 eeuwen geen contact gehad, dus het is heel spannend. Ook is er weinig informatie bekend over de planeet zelf en inheemse planten en dieren. Er valt dus heel veel te ontdekken.

Veel te ontdekken zeg je. Toch heb ik begrepen dat het niet de bedoeling is dat jullie contact maken met de bewoners. Je bent zelf arts. Kun je onder die voorwaarden wel je werk doen?
Veel van mijn werk doe ik tijdens onze ruimtereis, zoals het uitproberen van nieuwe methodes van botontkalking in de ruimte. Ook werken we met een nieuw prototype kunstmatige zwaartekracht dat nog meer onderzoek behoeft.

Het is jammer dat we niet officieel in contact mogen treden met de bewoners van Terra 7, maar dat is iets anders dan helemaal geen contact. We beginnen met scans en monsters op plekken waar weinig tot geen bewoning is. Als we een beter idee hebben van de samenleving daar, infiltreren we in steden en dorpen om daar onderzoek te doen. Het belangrijkste is dat de bewoners van Terra 7 niet weten wie we zijn en wat we komen doen. Deze missie is echt alleen gericht op onderzoek. Wat is er van het project Terra 7 terecht gekomen? Daar willen we antwoord op. Officieel contact is voor politici in een missie na die van ons.

 

Nieuwsgierig naar Het groene kristal?

Nog een even en dan is mijn eerste boek er eindelijk. Ruim 25 jaar na het schrijven van het manuscript is het straks echt zo ver. Kun je niet wachten en ben je nieuwsgierig naar mijn schrijfstijl? Je kunt hoofdstuk 1 en een deel van 2 lezen via de site van Celtica Publishing.

Ook op deze site vind je steeds meer informatie over Terra 7. Zo is er een doorzoekbare woordenlijst met alle namen van volken, plaatsen, personages, dieren en dingen. Handig als je tijdens het lezen even niet meer weet wie bijvoorbeeld Arabella is. Ook vind je er straks scenes die het boek niet gehaald hebben (maar wel leuk zijn om als extra te lezen) en meer achtergrondinformatie over de planeet en de hoofdpersonages. Wist je bijvoorbeeld dat Terra 7 maar 11 maanden heeft (december bestaat er niet)? En hoe zit het nou met die naam Terra 7? Waarom heet de planeet soms Terra 6 en hebben de kolonisten de planeet weer een andere naam gegeven?

Als laatste ga je op mijn site ook meer informatie vinden over andere Nederlandse SF en fantasy schrijvers.

Het groene kristal is te bestellen!

Eindelijk is het dan zo ver. Terra 7: Het groene kristal is te bestellen via de website van Celtica Publishing én via alle andere boekhandels. In februari kun je hem gaan lezen.

Dat betekent dat ik ook eindelijk het prachtige coverontwerp van Joost Zwaan in volle glorie kan laten zien! Je ziet er het gezicht van Zania, een van de heldinnen uit mijn boek. En wie goed kijkt herkent er het gezicht van Ayla in. Zij heeft model gestaan voor Zania. Ik ben er erg trots op dat een van de meiden op de cover van mijn boek staat. Bedankt Ayla.

Een boekpresentatie staat voorlopig gepland op een donderdag eind februari of begin maart. De presentatie is in Hoorn en een definitieve datum en locatie volgt nog.

Via deze link kun je informatie over mijn boek vinden op de Celtica Publishing website.

Via deze link ga je naar de webshop van Celtica. Het boek kost € 18,00. Als je aangeeft dat je een gesigneerd exemplaar wilt, dan krijg je die. Kom je naar de presentatie? Zet dan ‘boekpresentatie’ erbij. Ik signeer je boek dan persoonlijk en je krijgt je verzendkosten ter plaatse terug (helaas is er via de webshop geen optie om dat uit te zetten).

 

Bijna klaar

Op de valreep heb ik met Anaïd Haen in 2017 de redactionele fase van mijn boek afgerond. De tekst ligt nu bij Rianne Lampers, uitgever van Celtica Publishing. Ook de cover gemaakt door Joost Zwaan is af, inclusief achterflaptekst en ISBN nummer. Om jullie alvast in de stemming te laten komen, laat ik een stukje zien van de voorkant.

Het voelt een beetje vreemd dat het nu af is. Ik zat de laatste maanden echt in een schrijfmodus en was vrijwel dagelijks met mijn boek bezig. Een prettig ritme. Ik kan natuurlijk met boek 2 verder, maar doe dat bewust niet. Ik denk dat het goed is om even te resetten en zelf weer boeken van anderen te lezen. Er is genoeg blijven liggen.

En ik moet nog een boekpresentatie regelen. Zodra ik een datum heb, laat ik het jullie weten. In het weekend van 31 maart en 1 april 2018 sta ik met mijn boek bij de stand van Celtica Publishing op de Dutch Comic Con in de Jaarbeurs in Utrecht. Kom langs!

Achterflaptekst:

Ooit werd Terra 7 gekoloniseerd vanuit het ideaalbeeld van een geweldloze samenleving. Als de Aardse wetenschappers Virginia, Conrad en Redbod de planeet na eeuwen herontdekken, komen ze er echter tot hun schrik achter dat het leven er niet bepaald paradijselijk is.
Wat eens gewone mensen waren, zijn nu volken die door genetische manipulatie uit elkaar zijn gedreven en zelfs lijnrecht tegenover elkaar zijn komen te staan. Terra 7 is een planeet waar onderdrukking en overheersing de praktijk zijn geworden.

Gebonden aan de Aardse regel dat ze niet mogen ingrijpen, staan de wetenschappers voor een belangrijke keuze: helpen ze de onderdrukte volken of niet? Als Redbod verdwijnt, worden Virginia en Conrad gedwongen een beslissing te nemen. Bijgestaan door Zania, een Terrazone en Dion, een Groene met telepathische gaven, gaan ze op zoek naar hun schip en hun vriend.

In Het groene kristal, het eerste boek van de trilogie Terra 7, neemt Esther Wagenaar je mee naar een wereld vol extremen. In deze gepolariseerde samenleving volg je de personages op hun tocht naar een betere wereld. Welke keuzes zullen ze maken?

Lezen en schrijven

Ik heb al eens eerder geschreven dat ik vermoedelijk dyslexie heb. Vermoedelijk, want het is nooit officieel vastgesteld. Dyslexie is volgens de officiële definitie, geformuleerd door de Stichting Dyslexie Nederland: een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of het spellen op woordniveau. Daar heb ik zeker problemen mee. Toch ben ik gaan schrijven en als ik niet schrijf lees ik veel. Hoe kan dat?

Als eerste het lezen
Dat kost gewoon moeite. Wat helpt is als de letters wat groter zijn en niet te veel tekst op 1 pagina, dus wat dat betreft is een e-book ideaal. Verder moet het verhaal mij ‘pakken’. Als het een intrigerend verhaal is met veel spanning wil ik het graag uit hebben en lees ik makkelijk door. Daarom lees ik een dikke roman makkelijker dan korte verhalen. Bij korte verhalen moet het mij iedere keer weer opnieuw raken om door te lezen.

Het komt ook voor dat bij boeken de spanning halverwege een verhaal weg is. Dan is de kans groot dat ik het niet uitlees. Te veel moeite.

Schrijfstijl is ook belangrijk. Mooischrijverij met lange zinnen zijn niet aan mij besteed. Ik kom er niet doorheen. Heel veel literatuur heb ik dan ook laten liggen. Poëzie daarentegen is meestal geen probleem. De zinnen zijn vaak kort en ook het ritme helpt.

Ik heb weinig ervaring met audioboeken, dus ik heb geen idee of dat iets voor mij is.

Gek genoeg maakt het voor mij niet veel uit of een boek in het Nederlands of in het Engels is geschreven. Bovenstaande blijft van toepassing.

En dan het schrijven
Dat is ook lastig. Als ik met de hand schrijf, komt het voor dat ik een woord dat met een d begint met een b wil schrijven. Mijn handschrift zelf is slecht leesbaar en ik maak regelmatig spellingfouten. Bij typen gaat dat beter. Wat helpt is dat je ziet wat je doet op je scherm. En spellingcontrole is natuurlijk ook een geweldige uitvinding.

Als ik tekst schrijf moet ik het altijd bewust herlezen en de spellingregels toepassen. Dan haal ik er een hoop fouten uit. Oefenen helpt. Ik ga daardoor steeds meer fouten zelf zien. Niet alleen in mijn eigen teksten, maar ook in die van anderen. Dan valt het mij ineens op hoeveel fouten er wel niet gemaakt worden! Ook in gerenommeerde kranten. Daaruit blijkt maar dat het Nederlands als taal best lastig is.

Als het zo veel moeite kost, waarom doe ik het dan?
Voor de verhalen. Ik ben dol op film, maar het voordeel van een boek is dat je je eigen film in je hoofd kunt maken. Je zit in de hoofden van de personages en beleeft het avontuur zoals zij het beleven. En als je mijn boek straks leest, dan lees je het verhaal en de film zoals ik die voor me zag toen ik het schreef. Zonder mooischrijverij en lange zinnen natuurlijk. Ik wil wel dat iedereen het kan lezen. Dus ook mensen met dyslexie.

Persbericht: Wetenschappers Terra 7 missie bekend

Arnhem, 26 december 2671

Wetenschappers Terra 7 missie bekend

Na een uitvoerige selectieprocedure is bekend geworden welke jonge wetenschappers er vertrekken naar de paradijsplaneet Terra 7. We stellen ze graag aan u voor.

Redbod Bergman

Deze 27-jarige natuur- en wiskundige is specialist op het gebied van de ruimtevouw techniek. Hij is tevens de leider van deze missie. Redbod komt van het Europese continent, maar is afgestudeerd aan de universiteit Harvard. Mocht zijn naam bekend voorkomen dan klopt dat. Zijn vader is minister Bergman van Intergalactische zaken van de Verenigde Aarde. Deze maakte geen deel uit van de selectiecommissie. Redbod is dus op eigen kracht door de procedure gekomen.

Belia Park

Belia is 28 jaar oud en van Koreaanse oorsprong. Op haar 6e verhuisde ze met haar ouders terug naar het Aziatische continent. Ze volgde haar opleiding in geoloog, bioloog en zoöloog op de universiteit van Beijing en is cum laude afgestudeerd. Haar opleiding betaalde ze als zangeres in een popband. Na haar studie werkte ze voor een herstelteam dat het zuiden van Korea weer bewoonbaar wil maken.

Conrad Johnson

Conrad is met zijn 30 jaar de oudste van de groep. Deze Amerikaanse technologiespecialist behaalde zilver op de 100 meter hardlopen tijdens de Olympische spelen van 2662. Daarna begon hij pas op zijn 21ste met zijn studie aan de universiteit van Princeton, maar was na 3 jaar al cum laude afgestudeerd. Conrad werkte op de ruimtehaven ESS op het Europese continent en is daarmee de man met de meeste ruimte-ervaring.

Virginia van der Zande

Virginia is 24 jaar oud en komt uit een echte medische familie. Ze begon op 13 jarige leeftijd aan haar studie medicijnen in het ziekenhuis van haar ouders in de Europese stad Hilversum. Na cum laude te zijn afgestudeerd, werkte ze op haar 22ste in een team dat nieuwe toepassingen voor de regulator ontwikkelde. Voor deze missie deed ze veel nuttige ervaring op als arts mobiele ondersteuning voor diverse herstelteams op Aarde.

Alle leden van het team zullen een intensieve training doorlopen. De verwachting is dat ze op 15 februari 2672 vertrekken naar Terra 7. De missie zal zeker een jaar gaan duren.

Kill your darlings

Ik ben op dit moment nog steeds druk met herschrijven van mijn boek. Een lastige klus, want het gaat niet zo zeer om schrijven als vooral om weghalen. Hele stukken zijn er inmiddels gesneuveld. En dat doet soms best pijn.

Een boek schrijft zich voor een deel vanzelf. Je begint met een idee. Dat wordt een concept en vervolgens ga je schrijven. Het beeld dat je hebt van de omgeving wordt steeds duidelijker en ook de karakters worden echte personages. Ze gaan op elkaar en hun omgeving reageren en voordat je het weet schrijf je de ene scene na de andere. Hele dialogen volgen. De ene gebeurtenis krijgt een vervolg in een volgende gebeurtenis. De wereld wordt steeds complexer en natuurlijk wil je als schrijver daar over vertellen. En zo schrijf je door en door.

Maar een lezer zit helemaal niet te wachten op voorgekauwde informatie. Voor een lezer is het immers veel spannender om zelf dingen te ontdekken. En al die dialogen kunnen verzanden in geouwehoer. Is het wel nodig om in detail uit te leggen hoe alles er uit ziet? Zelfs bij personages moet je je afvragen of zij wel een wezenlijke rol hebben in het verhaal. Als die rol niet meer is dan van een toevallige voorbijganger, kun je er beter niet te veel aandacht aan besteden.

En zo kan het dus gebeuren dat je die gevatte dialoog die zo grappig was er toch maar uithaalt. En dat je zo veel mogelijk uitleg schrapt. Of een hele scene inclusief personages, omdat het niets toe voegt. Kill your darlings. Het klopt.

1 2 3